निसर्गाचे रक्षण : पुण्याची हिरवळ जपणारी शांत क्रांती

पुणे: कोळी निरीक्षण करण्यासाठी रविवारी पहिल्या प्रकाशासह जागे होणे. नद्या जिथे मिळतात तिथे अंजिराच्या झाडांच्या छताखाली जमणारी कविता मंडळे. सर्व प्रकारच्या मार्गदर्शित चाला वेगाने आकुंचन पावणाऱ्या शहरी हिरव्यागार जागांमधून वळण घेतात. आणि ज्यांना ते वैयक्तिकरित्या करता येत नाही त्यांच्यासाठी, तज्ञांचे बोलणे रात्री उशिरापर्यंत, कार्यालयीन वेळेनंतर बरेच दिवस चालू होते.मराठा साम्राज्याचे जन्मस्थान असलेल्या पुण्यात, पर्यावरणविषयक वकिली अनेकदा परिचित, उच्च-स्तरीय मार्गांचा अवलंब करतात: तीव्र निषेध, औपचारिक पत्रांचा बंदोबस्त, मोठ्या लोकांच्या मोहिमा आणि बारकाईने संशोधन केलेले खटले. पण विशेष म्हणजे शहराची सक्रियता आरडाओरडा करून संपत नाही.महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी देखील शांत क्रांतीचे घर आहे. या आंदोलनात रहिवाशांनी तातडीने आवाज उठवण्यास किंवा प्रशासनाला डोक्यावर घेण्यास सांगितले जात नाही. त्याऐवजी, त्यांना विराम देण्यासाठी आणि लक्ष देण्यास आमंत्रित केले जाते – नदीच्या झाडाजवळ रेंगाळण्यासाठी, स्थानिक पक्ष्याचे नाव जाणून घेण्यासाठी किंवा एखाद्या कोळीचे जाळे परिश्रमपूर्वक फिरताना पाहण्यासाठी. आशा सोपी आहे: जर नागरिकांनी छोट्या गोष्टींची काळजी घ्यायला शिकले, तर वेळ आल्यावर ते नैसर्गिकरित्या मोठ्या गोष्टींचे रक्षण करण्यास प्रवृत्त होतील.अथर्व कुलकर्णी, 25, पर्यावरण शास्त्रात एमएससी असलेला “स्पायडी” उत्साही आहे. तो फक्त त्याच्या जवळच्या मित्रांसोबत आठ पायांच्या प्राण्यांबद्दलची आवड शेअर करत असे, परंतु 2024 मध्ये, त्याने जीवननदी या पर्यावरणीय ना-नफा संस्थेच्या सहकार्याने पहिले सार्वजनिक पदयात्रा काढली. “चौदा लोक आले. तेव्हापासून, मी हंगामी या पदयात्रेचे आयोजन करत आहे,” कुलकर्णी सांगतात. “कोळी हे पर्यावरणासाठी किती महत्त्वाचे आहेत आणि त्यांच्या निर्मूलनाचा पृथ्वीवरील जीवनावर कसा मोठा परिणाम होऊ शकतो हे समजण्यास लोकांना मदत करणे ही कल्पना आहे.” दोन वर्षांपूर्वी, कुलकर्णी यांच्या समर्पणामुळे त्यांना शहरातील टेकडीवर उडी मारणाऱ्या स्पायडरची एक पूर्णपणे नवीन प्रजाती सापडली, ज्याला त्यांनी ओकिनाविसियस टेकडी असे नाव दिले.कुलकर्णी त्यांच्या विषयांबद्दल बोलताना आपुलकीने आणि डेटाने गळतात. “कोळी हे नैसर्गिक कीटक नियंत्रक आहेत. तुम्हाला त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात सामान्य कीटक आढळणार नाहीत. ते पक्षी आणि इतर प्राण्यांसाठी देखील एक महत्त्वपूर्ण प्रथिन स्त्रोत आहेत, आणि विशेष म्हणजे, आपल्यापैकी कोणताही भारतीय कोळी आक्रमक नाही,” तो स्पष्ट करतो. “संवर्धनाचे प्रयत्न सहसा मोठ्या प्राण्यांवर किंवा पक्ष्यांवर केंद्रित असले तरी, कोळ्यांसारख्या ‘अनग्लॅमरस’ प्रजाती वाचवणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. मी असे म्हणत नाही की प्रत्येकाने माझ्यासारखे त्यांच्यावर प्रेम केले पाहिजे, परंतु लोकांनी त्यांचे कौतुक करावे आणि हिरवीगार जागा जतन करणे महत्त्वाचे का आहे हे समजून घ्यावे अशी माझी इच्छा आहे—फक्त आमच्यासाठीच नाही, तर त्यांनी होस्ट केलेल्या असंख्य जीवनांसाठी.”ही गती दर आठवड्याच्या शेवटी पुण्यात दिसून येते. केदार चांफेकर, एक जैवविविधता तज्ञ आणि निसर्ग शिक्षक, पक्षी सहलीचे आयोजन करतात ज्याचा उद्देश अनौपचारिक निरीक्षकांना सक्रिय संवर्धनवादी बनवण्याचा आहे. चांफेकर म्हणाले, “मी 2019 मध्ये एम्प्रेस गार्डन येथे बर्ड वॉक सुरू केले जे लोकांना हे दाखवण्यासाठी की ही जागा पिकनिक स्पॉटपेक्षा जास्त आहे.” “नंतर, मी इकोलॉजिकल सोसायटीसाठी टेकड्यांवर चालायला सुरुवात केली. आम्हाला जाणवले की लोकांना निसर्गाबद्दल अधिक जाणून घेण्याची खरोखरच भूक आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, काही सहभागी इतके गुंतलेले असतात की जेव्हा याचिका पाठवण्याची किंवा आंदोलनात सहभागी होण्याची वेळ येते तेव्हा ते स्वतःहून दिसतात. ते उभे राहतात कारण त्यांना शेवटी दावे समजतात.”प्रशिक्षित स्वयंसेवकांच्या वाढत्या नेटवर्कद्वारे समर्थित या वीकेंड वॉकचा विस्तार आता पिंपरी चिंचवड आणि इतर आसपासच्या भागात झाला आहे. “प्रत्येकाकडे एक दिवसाची नोकरी असते, तरीही ते व्यस्त वेळापत्रकातून वेळ काढून मदत करतात. पुण्यातील पक्षी समुदाय लक्षणीयरित्या वाढला आहे, आणि अनेक तरुण सहभागी होताना पाहून प्रेरणादायी आहे,” चांफेकर पुढे म्हणाले. “हे पदयात्रा म्हणजे पुढच्या पिढीपर्यंत दंडुका पोहोचवण्याचे व्यासपीठ आहे.”फेब्रुवारी 2025 नंतर, जेव्हा शेकडो लोकांनी विवादित रिव्हरफ्रंट डेव्हलपमेंट (RFD) प्रकल्पांचा निषेध करण्यासाठी “चिपको मोर्चा” मध्ये भाग घेतला तेव्हा ही “सॉफ्ट” प्रतिबद्धता एक महत्त्वपूर्ण साधन बनली. ती गती कायम ठेवण्यासाठी आयोजकांनी नियमित सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक कार्यक्रम घेण्यास सुरुवात केली.“मोठ्या प्रमाणावर, आमच्याकडे तीन प्रकारचे कार्यक्रम आहेत: सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि चालणे, वृक्षांचे मॅपिंग आणि जैवविविधता मॅपिंग,” अजय होमकर म्हणाले, जे आठवडाभर एमएनसीसाठी काम करतात आणि आठवड्याचे शेवटचे दिवस पुण्याचे हिरवे कव्हर वाचवण्यासाठी समर्पित करतात. “आम्ही जंगलांशी संबंधित संगीत राग, निसर्ग कविता सत्रे आणि मोबाईल फोटोग्राफी कार्यशाळा आयोजित केल्या आहेत. आम्ही सुनिश्चित करतो की गट 25 लोकांपेक्षा कमी ठेवला जातो जेणेकरून आम्ही वनस्पती आणि प्राणी यांना त्रास देऊ नये. सुरुवातीला कुतूहलातून बाहेर पडलेले बरेच लोक आता आमचे सर्वात सक्रिय स्वयंसेवक आहेत.“गुंतलेल्यांसाठी, कार्य समृद्ध उद्देशाची भावना प्रदान करते. “माझा मुलगा पक्षी आहे, आणि महामारीच्या काळात आम्ही नदीकाठावर जायला लागलो,” होमकर आठवतात. “एक दिवस, मी पाहिले की झाडे तोडण्यासाठी मोजली गेली आहेत आणि मला समजले की शांततेचा हा ओएसिस नष्ट होईल. मी जितके जास्त प्रश्न विचारले तितकेच मी गुंतत गेलो. इतरांसाठीही तेच आहे: जितके अधिक तुम्हाला माहिती असेल, अधिक तुम्ही शिकाल आणि जितके जास्त तुम्हाला जबाबदारी घ्यायची आहे.“