सोलापूर मंदिर संकुलात ASI जीर्णोद्धार करताना 4 लघु मंदिरे, जुळी शिवलिंगे सापडली

पुणे : सोलापूर जिल्ह्यातील महाळुंग येथील ASI-संरक्षित यमाई देवी मंदिर संकुलातील खराब झालेल्या पायरीच्या विहिरीच्या संरचनात्मक स्थिरीकरण प्रक्रियेदरम्यान चार दफन केलेली लघु मंदिरे आणि दुहेरी जोडलेले शिवलिंग असलेले दुर्मिळ शिल्पकेंद्र सापडले आहे.भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, हेमाडपंथी शैलीतील पायरी विहिरीच्या पद्धतशीर ढिगारा साफ करताना या वास्तू सापडल्या, ज्याचे काही भाग संवर्धनाच्या कामात अनेक दशकांपासून कोसळले होते.विहिरीची पश्चिम बाजू 20 व्या शतकाच्या मध्यात पडली होती, तर उत्तरेकडील पायऱ्या 2015 च्या पावसाळ्यात मार्गस्थ झाल्या होत्या. अभिजीत आंबेकर, अधीक्षक पुरातत्वशास्त्रज्ञ, मुंबई आणि गजानन मंडावरे, वरिष्ठ संवर्धन सहाय्यक, पुणे आणि सोलापूर उप-परिमंडळ यांच्या मार्गदर्शनाखाली 10 फेब्रुवारी 2025 रोजी अधिकृत तपासणी करण्यात आली.अधिका-यांनी सांगितले की सध्याचा सर्वसमावेशक संवर्धनाचा प्रयत्न हा 1960 नंतरचा पहिलाच प्रयत्न आहे. गेल्या सहा दशकांमध्ये कोणतेही मोठे जीर्णोद्धार करण्यात आले नाही. शाफ्टच्या आत मोठ्या प्रमाणात पडलेले दगडी बांधकाम, शिल्पाचे तुकडे आणि विस्थापित दगड सदस्य सापडले आहेत, ज्यामुळे मूळ रचना बदलली आहे.“ग्रीड-आधारित उत्खनन आणि दस्तऐवजीकरण दरम्यान, संवर्धन संघांनी विहिरीच्या काठावर सममितीयपणे ठेवलेल्या चार लघु मंदिरांचे अवशेष ओळखण्यास सुरुवात केली, असे सुचवले की ही रचना केवळ जलस्रोत नसून धार्मिक विधी म्हणून कार्य करते,” आंबेकर म्हणाले.सर्वात महत्त्वपूर्ण शोधांपैकी एक शिल्पकलेचा आधार होता ज्यामध्ये जुळी जोडलेली शिवलिंगे होती – डेक्कनच्या स्टेपवेल आर्किटेक्चरमधील एक असामान्य कॉन्फिगरेशन, मंडावरे म्हणाले. 1912 मधील आर्काइव्हल ग्लास-नकारात्मक छायाचित्रांनी ASI अभियंत्यांना विहिरीच्या मूळ मिरर-इमेज स्टेप्ड डिझाइनची पुष्टी करण्यास मदत केली जे अनेक बाजूंनी प्रवेशयोग्य होते.आंबेकर म्हणाले की टाकी पूर्णपणे कोसळली होती आणि वर्षानुवर्षे दुर्लक्षित राहिले. “एएसआयने अनेक वर्षांच्या दुर्लक्षानंतर जीर्णोद्धार हाती घेतला आहे. मूळ वर्ण जपत आम्ही संरचनेचे पुनरुज्जीवन करत आहोत. टाकीला विधी आणि कार्यात्मक असे दोन्ही महत्त्व आहे. हे मंदिराशी जोडलेले पवित्र जलसंच म्हणून काम केले असते आणि सोलापूरसारख्या दुष्काळी प्रदेशात जलसंधारण संरचना म्हणूनही काम केले असते,” ते पुढे म्हणाले.मंडावरे म्हणाले की, सध्याच्या कवायती दरम्यान पद्धतशीर मोडतोड साफ केल्यामुळे दफन केलेली मंदिरे आणि शिल्पकलेच्या घटकांची पुनर्प्राप्ती झाली. ते म्हणाले की प्रत्येक जप्त केलेल्या दगड सदस्याचे दस्तऐवजीकरण केले जात आहे आणि पुनर्एकीकरणापूर्वी कॅटलॉग केले जात आहे.मंदिर संकुल, प्रामुख्याने यादव काळातील आहे जर १३ व्या शतकात, पूर्वाभिमुख मंदिर असून त्यात चौकोनी गर्भगृह, अंतराल आणि स्तंभीय सभा मंडप आहे. स्टेपवेलमधील काही शैलीत्मक घटक पूर्वीच्या वास्तुशास्त्रीय प्रभावांकडे निर्देश करतात, शक्यतो 10व्या किंवा 11व्या शतकातील. या कॉम्प्लेक्समध्ये दक्षिणेकडील शिवमंदिराचाही समावेश आहे ज्यामध्ये खांब असलेला व्हरांडा आणि उत्तरेकडील तीर्थक्षेत्र आहे.दरम्यान, विहिरीच्या काठाजवळील 30 फूट दगडी दीपमाळा संरचनात्मकदृष्ट्या अस्थिर असल्याचे आढळल्यानंतर अभियंत्यांना अतिरिक्त आव्हानांचा सामना करावा लागला. उत्खनन सुरू होण्यापूर्वी तात्पुरते बीम सपोर्ट आणि अँकरिंग सिस्टम स्थापित केले गेले. पाया मजबूत करण्यासाठी माती तपासणी आणि वैज्ञानिक ग्राउटिंग करण्यात आली.गूळ, हिरडा अर्क, उडीद डाळ पेस्ट, नैसर्गिक हिरड्या आणि ज्यूट फायबर यांसारख्या सेंद्रिय पदार्थांसह तयार केलेल्या पारंपारिक चुना मोर्टारचा वापर करून – प्राचीन बांधकाम पद्धतींनुसार संवर्धन केले जात आहे.तीर्थक्षेत्र एक सक्रिय तीर्थक्षेत्र आहे, तिच्या वार्षिक यात्रेदरम्यान अंदाजे पाच लाख भाविक येतात. ASI अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, यामागचा उद्देश संरचनेला स्थिर करणे, स्टेपवेलला त्याच्या ऐतिहासिक कॉन्फिगरेशनमध्ये पुनर्संचयित करणे आणि नव्याने सापडलेल्या पुरातन वास्तूंचे संरक्षण करणे – हे सर्व स्मारकाच्या मूळ फॅब्रिकचे जतन करणे आहे.