उशिरा पावसाने भात रोवणी मंदावली, शेतकऱ्यांना उर्वरित हंगामाच्या आशा आहेत

पुणे : नैऋत्य मान्सूनच्या उशिरा आगमनामुळे या खरीप हंगामात पुणे जिल्ह्यात भात रोवणी लक्षणीयरीत्या मंदावली आहे, आतापर्यंत जिल्ह्याच्या सरासरी 61,000 हेक्टर क्षेत्रापैकी जेमतेम 7,000 हेक्टर क्षेत्र लागवडीखाली आले आहे.गतवर्षी याच कालावधीत 40,000 हेक्टरपेक्षा जास्त लागवड झाली होती, या वर्षी मान्सूनच्या कमकुवत सुरुवातीचा परिणाम दिसून येतो.तथापि, जिल्हा कृषी अधिकारी आशावादी राहिले की येत्या आठवड्यात हे अंतर कमी होईल आणि मोठ्या भातपीक क्षेत्रांमध्ये पाऊस वाढेल. ऑगस्टपर्यंत प्रत्यारोपणाला गती मिळेल आणि जिल्ह्याच्या सामान्य क्षेत्रापर्यंत पोहोचेल अशी त्यांची अपेक्षा होती.भोर, वेल्हे, मुळशी, मावळ, खेड, आंबेगाव आणि जुन्नर या तालुक्यांमध्ये भाताची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते – जेथे हजारो शेतकरी कुटुंबे जिल्ह्याच्या डोंगराळ आणि आदिवासी प्रदेशांमध्ये त्यांच्या उपजीविकेचे मुख्य स्त्रोत म्हणून पिकावर अवलंबून असतात. मर्यादित सिंचन सुविधांमुळे पावसाळ्यात भात हे एकमेव व्यवहार्य पीक बनते.नुकत्याच झालेल्या पावसाने परिस्थिती बदलल्याचे जिल्हा कृषी अधिकारी संजय काचोळे यांनी सांगितले. काचोळे म्हणाले, “जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात आणि गेल्या काही दिवसांत झालेला पाऊस हा रोवणीसाठी पोषक ठरला आहे. सध्या काम जोरात सुरू आहे. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत हा आकडा खूपच कमी असला तरी चिंतेचे कारण नाही. ऑगस्टअखेर जिल्ह्याचे सरासरी धान क्षेत्र गाठण्याचा आम्हाला विश्वास आहे,” असे काचोळे यांनी सांगितले. TOI.सुधारित हवामानामुळे शेतक-यांना उत्साहाने उपक्रम सुरू करण्यास प्रोत्साहन मिळाले आहे. पुढील काही आठवडे वेळेवर पडणारा पाऊस उत्पादकता आणि धान्याची गुणवत्ता ठरवेल असे ते म्हणाले. “आम्ही रोपवाटिका वेळेवर तयार केली होती, परंतु पाऊस आला नाही. रोपे तयार होती, परंतु रोपे लावण्यापूर्वी आम्हाला शेतात पुरेसे पाणी येण्यासाठी वाट पहावी लागली. आता पाऊस स्थिर असल्याने आम्ही कामाला सुरुवात केली आहे. जर ऑगस्टपर्यंत मान्सून सक्रिय राहिला, तर आम्ही अजूनही चांगल्या पिकाची अपेक्षा करू शकतो,” असे सतीश झांबरे, मलुशीचे शेतकरी म्हणाले.भोर येथील आणखी एका उत्पादकाने सांगितले की, पावसाच्या विलंबामुळे मजुरीचा खर्च वाढला आणि शेतीचे कॅलेंडर वाढले.“प्रत्येक आठवडा विलंबामुळे अनिश्चितता निर्माण होते. श्रम अधिक महाग होतात आणि संपूर्ण पीक वेळापत्रक मागे ढकलले जाते. आम्ही अजूनही आशावादी आहोत कारण नुकत्याच झालेल्या पावसामुळे प्रत्यारोपणासाठी योग्य परिस्थिती निर्माण झाली आहे,” शेतकरी संदीप जाधव म्हणाले.मजबूत तांदूळ इकोसिस्टमइंद्रायणीसारख्या प्रीमियम स्थानिक वाणांच्या वाढत्या लोकप्रियतेमुळे गेल्या दशकात पुण्याच्या तांदूळ अर्थव्यवस्थेत लक्षणीय बदल झाल्याचे कृषी तज्ज्ञ आणि अधिकाऱ्यांनी सांगितले. सुगंधी भाताने महाराष्ट्र आणि शेजारील राज्यांमध्ये एक मजबूत ग्राहक आधार तयार केला आहे, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना अनियमित हवामान असूनही भातशेती सुरू ठेवण्यास प्रोत्साहित केले जाते.“काही स्थानिक जातींनी, विशेषत: इंद्रायणीने मजबूत बाजारपेठ प्रस्थापित केली आहे. शेतकऱ्यांना काही वर्षांपूर्वीच्या तुलनेत आता चांगला परतावा मिळतो. त्यामुळे हा हंगाम उत्पादकांसाठी आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा आहे. अनेक शेतकरी उत्पादकता वाढवण्यासाठी सुधारित लागवड पद्धतींचा अवलंब करत आहेत. जिल्ह्यात भातशेतीच्या आसपास उत्पादक, व्यापारी आणि ग्राहक यांचा समावेश असलेली मजबूत स्थानिक परिसंस्था विकसित झाली आहे,” असे जिल्हा कृषी अधिकारी संजय काचोळे यांनी सांगितले.सामान्यतः, इंद्रायणीची लागवड करणारे शेतकरी उत्पन्न आणि धान्याच्या गुणवत्तेनुसार प्रति एकर रु.३०,००० ते रु.५०,००० पर्यंत कमावतात – ज्यामुळे पावसावर अवलंबून असलेल्या डोंगराळ पट्ट्यातील पीक सर्वात फायदेशीर पर्यायांपैकी एक आहे.आंबेगावचे आदिवासी कार्यकर्ते बुद्धज डामसे म्हणाले की, हे पीक आदिवासी समाजासाठी अपरिहार्य राहिले आहे. “तांदळाची लागवड प्रामुख्याने पुणे जिल्ह्यातील डोंगराळ भागात केली जाते, जिथे बहुसंख्य शेतकरी आदिवासी समुदायाचे आहेत. त्यामुळे, अनेक कुटुंबांसाठी, भात हे एकमेव पीक आहे जे ते वर्षभर घेतात कारण त्यांच्याकडे इतर कोणतेही पीक घेण्यासाठी सिंचनाची सोय नसते. चांगला पाऊस थेट त्यांचे वार्षिक उत्पन्न आणि अन्न सुरक्षा ठरवतो,” डामसे म्हणाले.अखेर मान्सूनने जोर धरल्याने, शेतकरी आणि अधिकारी आशा करत आहेत की उशीर झालेल्या सुरुवातीमुळे उत्पादनात घट होणार नाही, ज्यामुळे पुण्यातील भातपट्टा ऑगस्टच्या अखेरीस रोवणीची विंडो बंद होण्याआधी पूर्ववत होऊ शकेल.